پرش به محتوا

بایگانی

برچسب: هنر انقلابی

از الف تا چ درباره فیلم حاتمی‌کیا

یادداشت زیر را همان ایام اکران «چ» در سینماها نوشته بودم؛ اما به دلایلی توفیق انتشارش دست نداد. حالا هفته دفاع مقدس، عرضه این فیلم به شبکه خانگی و البته صحبت‌های اخیر حاتمی‌کیا در برنامه هفت و اختتامیه جشنواره مقاومت، همه و همه بهانه‌های خوبی است برای توجیه تنبلی حقیر و انتشار دیرهنگام آن. این یادداشت یکشنبه ۶ مهر ۱۳۹۳ در روزنامه شهرآرا منتشر شده است.

الف ـ فیلم «چ» بازگشت قدرتمندانه ابراهیم حاتمی‌کیا به اوج است. به دلایل این اوجِ دوباره، خواهم پرداخت، اما آنچه باید گفت اینکه «چ» فیلمی ارزشمند است. حاتمی‌کیا در این فیلم تمام تلاشش را کرده تا نه کم بگذارد و نه زیاده‌روی کند. تک و توک شوخی‌های فیلم به فضای احساسی و عاطفی آن لطمه نزده است. حاتمی‌کیا از صحنه‌های اکشن و حتی کم و بیش دلهره‌آور و دلخراش به قدر کفایت و بدون آنکه به لطافت فیلم و چمرانش خدشه‌ای وارد کند، بهره برده است. فیلم تاریخ هم می‌گوید، بدون آنکه شبیه کلاس تاریخ شود و یا خطابه بخواند. موسیقی در خدمت فیلم درآمده است و جلوه‌های ویژه گرچه گاهی سهمگین، اما در خدمت باورپذیری فیلم است. فیلم دیالوگ‌های زیبا و ماندگاری دارد که البته تصنعی نیست. اجزای «چ» به اندازه و در جای مناسب چیده شده است. بازی‌ها نیز کم‌نقص و دلنشین است. یک سینمای با استاندارد مطلوب حرفه‌ای!

ب ـ جلوه‌های ویژه «چ» از قوت خوبی برخوردار است و بجا و هنرمندانه استفاده شده است. به ویژه صحنه سقوط هلی‌کوپتر آن‌قدر باورپذیر است که نفَس در سینه حبس می‌شود؛ حادثه‌ای که شهید چمران نیز در بیان خاطراتش از وقایع پاوه، بر آن تأکید خاصی دارد. سکانس‌های نظامی و جنگ خیابانی نیز به فهم عینی مخاطب از وقایع و سطح درگیری‌های داخلی پس از پیروزی انقلاب کمک شایانی می‌کند. جلوه‌های ویژه و یا صحنه‌های جنگی و اکشن در خدمت روایت داستانی فیلم به کار گرفته شده است.

پ ـ به عکس سریال‌های زندگینامه‌ای و شخصیت‌محور موفق ایرانی همچون امام علی، امیرکبیر، کوچک جنگلی، مختارنامه، شوق پرواز، نردبام آسمان و چندین عنوان دیگر، در سینما دستمان از آثار قوی و مقبول این گونه، تقریباً خالی است. داستان «چ» تنها روایتگر دو روز از زندگی چمران حول محور حوادث پاوه است؛ خود حاتمی‌کیا نیز مدعی نیست که این اثر تمام ابعاد وجودی چمران را به تصویر می‌کشد. با این حال به نظر می‌رسد فیلم به فراخور ایجازش، توانسته اشاره‌هایی به برخی از وجوه شخصیتی چمران داشته باشد. «چ» ضمن وفادار ماندن به بیان تصویر، عرفان، مظلومیت، قاطعیت، لطافت، قدرت مدیریت، شجاعت، صبر و استقامت چمران را هر چند گذرا مرور می‌کند. به هر حال «چ» بنا نیست بیش از یک حرف از شخصیت چمران را تصویر کند. با این همه دو چیز کار ابراهیم حاتمی‌کیا را برای باورپذیر نمودن چمرانش سخت کرده است. یک اینکه بسیاری از بینندگان، پیش از این، صدا و تصاویر به جا مانده از آن شهید را شنیده و دیده‌اند و طبیعی است که ناخودآگاه چمران «چ» را با چمران واقعی مقایسه کنند. نکته دیگر آنکه فریبرز عرب‌نیا نیز در ذهن اغلب مخاطبان مساوی با مختار است و طبعاً این احتمال وجود دارد که تصویر و به ویژه صدای او در ذهن بیننده، به جای چمران، مختار را تداعی کند.

ت ـ یکی از نکات قابل تأمل «چ» از حیث محتوا مرور گذرا بر ماجرای دل کندن چمران از زن و فرزند و زندگی در آمریکا و وقف کردن خود برای مبارزه و نجات شیعیان لبنان است. همان دل کندنی که چه بسا دلیل جاودانه شدن چمران شد.

27

ث ـ هنوز خیلی‌ها معتقدند برخی فیلم‌های حاتمی‌کیا از جمله «دعوت» و «گزارش یک جشن» متعلق به سینمای اصیل او نیست. این اعتقاد تنها در بین یک طیف خاص اعتقادی و سیاسی طرفدار ندارد، بلکه منتقدان منتسب به جریان‌های روشنفکری نیز تمایل چندانی برای دفاع از این فیلم‌ها ندارند. با این همه حاتمی‌کیا مصرّانه از این فیلم‌ها دفاع می‌کند. به هر حال آقا ابراهیم حق دارد این فیلم‌ها را نیز فرزندان خویش بداند. هر چه باشد اینها هم محصول تحوّلات فکری و تجربی و نمایانگر مقطعی از تقابلات درونی اوست. اما این حق برای دیگران هم وجود دارد که فهم حاتمی‌کیا از برخی مسائل خاص اجتماعی را دچار تعارضاتی با اعتقادات و خاستگاه اصلی او ببینند و همین تعارضات را پدیدآورنده نوعی دوگانگی و سرگردانی در آثار او ارزیابی کنند. شاید از همین روست که برخی کارهای به ظاهر اجتماعی‌ترش چنان که باید و شاید مخاطب را جذب نمی‌کند و ماندگار نمی‌شود. نمی‌توان مطمئن بود که حاتمی‌کیا مشابه دعوت یا گزارش را نخواهد ساخت، اما آنچه مسلّم است اینکه ابراهیم حاتمی‌کیا تاکنون برای جشنواره ـ به ویژه از نوع خارجی‌اش ـ فیلم نساخته است.

ج ـ یکی از ویژگی‌های «چ» که جزء مهم‌ترین عوامل توفیق آن به حساب می‌آید، وجود مؤلفه‌های اختصاصی سینمای حاتمی‌کیا در آن است. از جمله تقابلاتی از جنس آنچه در اغلب فیلم‌های حاتمی‌کیا و البته پررنگ‌ترش را در «آژانس شیشه‌ای» دیده‌ایم. در آژانس «حاج کاظم» با جماعتی روبروست که جز یکی دو نفر بقیه او را در جبهه مقابل خود می‌بینند و خود را از او طلبکار می‌دانند، اما اینجا «چمران» در مقابل کسانی است که گرچه با او در یک جبهه‌اند و به حسب ظاهر باید حرف او را بفهمند، اما به دلیل پیچیدگی شرایط و مسئولیت سهمگینی که بر دوش چمران است، درک شرایط و تصمیمات او را تاب نمی‌آورند و حتی او را بیشتر چمران بازرگان تلقی می‌کنند تا چمران خمینی. از همین روست که کنایه‌ها و زخم زبان‌های آژانس اینجا بیشتر شکل گلایه و شکایت به خود می‌گیرد. اوج این تقابل ضجّه‌های مادری است که چمران را مسبّب مرگ فرزند مجروحش می‌داند و چمرانی که گرچه مطابق وظیفه‌اش عمل نموده است، اما مظلومانه از پاسخ به مادر داغدار باز می‌ماند.

چ ـ شهید آوینی در یکی از نقدهای سینمایی‌اش از مناظره همیشگی «عقل و عشق» در درون حاتمی‌کیا و نمود آن در فیلم‌هایش سخن می‌گوید و آثار او را حاصل تحوّلات درونی او می‌داند. در فیلم «چ» نیز این مواجهه به روشنی مشهود است. سکانس‌های مجادله میان تیمسار فلاحی و اصغر وصالی جدی‌ترین بروز این مواجهه است و البته سکانس مرافعه میان اعضای کرد و غیر کرد گروه دستمال‌سرخ‌ها؛ هر دو طرف این مواجهه نیز مبانی مشترکی از قبیل تعهد و اعتقاد به انقلاب اسلامی و حفظ خاک میهن دارند. نکته قابل توجه این است که حاتمی‌کیا داوری در این مواجهه و مناظره را به عاقلی عاشق‌مسلک و عارف به نام «چمران» می‌سپرد.

درباره یک نهضت هنری مردمی ـ به بهانه رونمایی از بزرگ‌ترین پوستر گروهی ایران

پوستر «بشنو اسرائیل»همین چند روز پیش بزرگ‌ترین پوستر گروهی ایران با عنوان «بشنو اسرائیل» در حاشیه نمایشگاه رسانه‌های دیجیتال انقلاب اسلامی، رونمایی شد. این پوستر با مشارکت ۲۰۰ نفر تولید شده و یکی از اساتید گرافیک آن را نهایی کرده است. برای آنکه درباره این پوستر اطلاعات بیشتری کسب کنید و آن را ببینید، می‌توانید به پایگاه اینترنتی «نهضت مردمی پوستر انقلاب» که این اثر هنری به ابتکار و همت آن تولید شده است مراجعه کنید. اما آنچه مورد توجه این نوشتار خواهد بود، بانی تولید این پوستر یعنی «نهضت مردمی پوستر انقلاب» است که هسته مرکزی و دفتر اصلی آن در مشهد شکل گرفته و مستقر است.

به‌طور خلاصه موجودیت این نهضت مبتنی بر ایده‌پردازی، تولید و نشر پوستر به شکل حرفه‌ای و هنری و متناسب با دغدغه‌های روز رهبر معظم انقلاب و جمهوری اسلامی، به صورت کاملاً مردمی و غیرانتفاعی معنا می‌یابد.

این حرکت که ابتدا به نام نهضت مردمی پوسترهای عاشورا شناخته می‌شد، در بحبوحه فتنه ۸۸ و با همت جمعی از هنرمندان دغدغه‌مند نسبت به انقلاب و نظام اسلامی به راه افتاد. از بدو تأسیس تا کنون، این مجموعه علاوه بر استمرار، هر روز قوی‌تر و بالنده‌تر شده است. این استمرار و بالندگی ریشه در عواملی دارد که برخی از آنها را مرور خواهیم کرد.

الف ـ تولید مردمی؛ این نهضت مردمی است چرا که ایده‌پردازی، تولید و نشر پوستر در آن مبتنی بر ظرفیتهای مردم است. همه عوامل ایده‌پرداز و طراحان گرافیک مبتنی بر دغدغه‌ها و اعتقادات شخصی به تولید رایگان آثار فاخر می‌پردازند، بدون آنکه منفعت مادی برای آنان داشته باشد. پوسترها به رایگان در اختیار عموم قرار می‌گیرد و همه اشخاص حقیقی و حقوقی و نهادهای مردمی و دولتی اجازه دارند حتی با درج نام و نشان خود از این آثار استفاده و آن را منتشر کنند. گرچه تاکنون برخی دستگاههای دولتی و عمومی پوسترهای نهضت را چاپ و منتشر کرده‌اند، اما به هر حال در ادامه حیات نهضت، وابستگی اصلی به ظرفیتهای مردمی بوده است و دستگاههای دولتی دنباله‌رو و بهره‌مند از خدمات این حرکت به حساب آمده‌اند نه پیشرو، کارفرما و سفارش‌دهنده.

ب ـ مخاطب مردمی؛ این نهضت مردمی است چرا که مخاطبش عامه مردم‌اند و آثارش برای فهم عمومی است نه فقط عده‌ای خاص؛ چرا که اصولاً گرافیک، هنری است که برای انتقال مفاهیم به عموم به وجود آمده است. در حالی که بسیاری فعالیتها و آثار هنری به دلیل روشنفکرزدگی و تولید آثار صرفاً گالری‌پسند، از برقراری ارتباط با توده مردم عاجزند، نهضت توانسته است با حفظ کیفیت هنری و حرفه‌ای ضمن جلب‌نظر اهل فن، با مخاطب عمومی نیز ارتباط خوبی بگیرد. نهضت مخاطب عمومی را به بی‌سوادی و نفهمیدن متهم نمی‌کند، اما ارتقاء ذائقه و سلیقه هنری مخاطب عام نیز برایش اولویت و موضوعیت دارد.

ج ـ رویکرد ایجابی و تهاجمی؛ از همان ابتدا (یعنی در بطن فتنه ۸۸) رویکرد نهضت منفعلانه و صرفاً سلبی و تدافعی نبوده است. نگاه نهضت به مسائل، فعال و عموماً ایجابی و تهاجمی است. در ایام فتنه آثار نهضت بدون آنکه به فرد یا افراد خاصی حمله کند، از انقلاب، نظام و رهبری دفاع می‌کرد و فراتر از مسائل سطحی و گذرا، افقی بلند و رو به جلو را پیش چشم مخاطب می‌گشود. از همین رو اغلب آثار نهضت تاریخ مصرف ندارد. در دیگر موضوعاتی که مورد توجه نهضت قرار گرفته نیز، همواره ارائه راهکار و جنبه‌های امیدبخش و ایجابی، بر نقد صرف، نفی و نگاه سلبی رجحان داشته است؛ موضوعاتی از قبیل انتظار، انقلاب اسلامی، ولایت، تولید ملی، سبک زندگی و بسیاری دیگر. شاید اوج این رویکرد همین پوستر گروهی «بشنو اسرائیل» باشد که با ادبیاتی کاملاً تهاجمی و بر پایه هشدار به صهیونیسم جهانی مبنی بر پایان یافتن کار آنان، تولید شده است.

د ـ توجه به ارتقاء درونی؛ «نهضت مردمی پوستر انقلاب» در سال ۱۳۹۳ به مراتب منسجم‌تر، قوی‌تر و پخته‌تر از «نهضت مردمی پوسترهای عاشورا» در سال ۱۳۸۸ است. این توفیق از یک سو مرهون توجه به ارتقاء کیفی آثار، آموزش و یادگیری متقابل بوده است و از سوی دیگر متأثر از اعتماد به نفس انقلابی و تلاش برای توسعه مخاطب داخلی و خارجی و ابلاغ پیام انقلاب اسلامی و تبیین اولویتهای آن برای این مخاطبان است.

اکنون نهضت، شبکه گسترده‌ای از طراحان معتقد و دغدغه‌مند نسبت به اسلام ناب محمدی را شامل می‌شود که علی‌رغم استقلال، تمایز و تنوع در نگاه و بیان هنری، پدیدار شدن سبک و گونه‌ای خاص و قابل تشخیص به نام «پوستر مردمی انقلاب» را نوید می‌دهند.

کزرع اخرج شطأه فآزره فاستغلظ فاستوی علی سوقه یعجب الزراع (فتح: ۲۹)

چون کشته‌اى که جوانه خود برآورد و آن را مایه دهد تا ستبر شود و بر ساقه‌هاى خود بایستد و دهقانان را به شگفت آورد!

این یادداشت پیش از این در روزنامه شهرآرا، دوشنبه ۱۰ شهریور ۹۳ منتشر شده است.

این یادداشت در: پایگاه نهضت مردمی پوستر انقلاب